دانگ نِم لي گؤزوًم
عبدالقهار صوفيراد
شابك: 1-2-91832-964 ISBN 964
ادبيات تركمن در تركمن صحراي ايران دورة تحول و تطور گوناگوني را سپري كرده است؛ بويژه در سدة اخیر پا به پاي رخدادهاي فرهنگي، اجتماعي، سياسي متحول گشته؛ در حاليكه حامل پيامهايي در اين زمينهها بود؛ مسير پر پيچ و تاب و سخت خويش را طي كرده است. ادبيات تركمن در دورة پهلوي مطابق ديدگاهي كه در كتاب «پژوهشهايي در ادبيات تركمن»(بهار 1377) ارائه شد، بر سه دوره قابل تقسيم می باشد كه هر كدام ويژگيهاي خاص خود را داراست. تا اندازهاي شاعران تركمن در اشعار خويش معرّف حيات اجتماعي، فرهنگي و قومي خود بودهاند. اين نكته در تحليل ادبيات دورة رضا شاه با عنوان «تركمن و ادبيات، رضاخانينگ زمانيندا» (مجلة يول 1370) به خوبي نمايان گشته است. اين روال در كتاب «ايران تركمنلرينينگ ادبي دوُرموُشي» (1997) نيز به چشم ميخورد. قوام و استمرار كار ادبي در تركمن صحرا نيازمند نقد ادبي و ارزيابي آثار شاعرانِ با تجربه و جديد است. تنها در مكتب نقد و انتقاد ميتوان رمز پويايي و جاودانگي آثار ادبي را شاهد بود. لكن زماني كه به مرحلة وفور آثار منتشرة ادبي پا نگذاشتهايم، چگوًنه ميتوان انتظار داشت فضايِ تحليل و آناليز علمي شكل گيرد. در نتيجه می بايست در اين دوره اولويت را به كارهاي ادبي شاعران و نويسندگان داد كه بتوانند در اين عرصه عرض اندام نمايند. سپس ميتوان مرحلة نقد و بررسي را به موازات آن پيش برد.
هم اكنون خوشحال هستيم كه كتاب شعر «دانگ نملي گؤزوم/ اشك سحرگاهان» اثر عبدالقهار صوفيراد را به چاپ ميسپاريم. او شاعر جوان و صاحب ذوق و سليقهاي است كه در طول چند سال اخیر، اشعارشان در جرايد و مطبوعات داخل و خارج منتشر گرديده است. اشعار ايشان غالباً مضامين فرهنگي، اجتماعي، ديني و غیره را در بر ميگيرد و توانسته است در پرداختن به اين مساِل و عرضة اشعار زیباو مقبول عامة مردم، توفيقات زيادي را حاصل نمايد.
ارازمحمد سارلي
مؤسس و مدير عامل مؤسسه فرهنگي، انتشاراتي
مختومقلي فراغی
به ياد پدرم!
كه اوّلین معلّم من بود.
ماضموني :
سؤز باشي 9 / آنچه در باره رسم الخط كتاب بايد بدانيم 16/ «محمد» (ص)اوًچین 21/ گلين غیًزلار 23/ سانسيز صيپاتلي شآخیًر 24 / باريندا 26/ نأشهكش 28/ مرد غوچاقلار 30/ اِي دوغان 32/ دوغري يانا گل 33/ جیًدا بولدي 35/ باخار 36/ هاني بيرجه ییًلغیًر 37/ پيًراغی 39/ آيراليق 40/ شآخیًرچيليق دويغوسي 41/ شِهيد حاقدا 43/ چوپان اوغلان 45/ ... گوًل 46/ آغاران ساچلار 48/ سؤيگأ بؤلِكلر 50/ سيًغیًر ساتان 51/ بييكلرينگ باش اوجوندا 53/ دانگ نِملي گؤزوم 55/ سؤيگي حاقدا 57/ آچ گؤزونگي 58 / دينگه ذهينيمده... 59/ اِي یوًرِک 60/ واطان 61/ سوًزوًپ دور 62/ ديدارينگا زار بولسام-دا 63/ باياق باغ ايچينده 64/ بو توپراق 66/ دينگه گؤزلري غالدي 67/ بوُ گوًندن ديًن 69/ توًملوًگينگ ترسينه شم بولدوُم 70/ دؤووًر دوُرلانار مي؟! 72/ غیًش گلمزدن بوُروُن 73/ كأتهلر 75/ ياغیًش حاقدا 76/ بوسنيالي زنانلارا 77/ اِي باخار 78/ چمن غوجاغیًندا دؤرأن دويغیً 80/ ياز اِثرني سالماني... 82/ عيشق مولكونينگ شاسي 84/ آيلانيپدور مزيللر 87/ چاغاليقدان بير حاطيرا 89/ ایًنسان 91/ اويتگهمك بوُيريار 92/ اِي آداملار 93/ يار غورساغمي گؤر اينه 94/ موُخاپبت 95/ اِي گؤزللر 96/ غوراقليق حاقدا 97/ آياغیًمدان آچ زينجيري 99/ آغشام گلدينگ دوًيشومده 101/ بولماغیًن ناشي 103/ غونگشي اوبادا 105/ کوًممِدیم 107/ «محمدينگ» يولي 109/ دوًنیأم 111/ گپ يتمكده دأل 112/ گويز حاقدا 113/ ياش شآخیًرا اوًچین 114/ سني گؤرمأن... 115/ حاليس 117/ ايندي دينگه غامدان يازاسيم گليأر 118
سؤز باشي
توًملوًگينگ تِرسينه شِم بولدوُم
بويدان باشيًم اؤز اودوُما نِم بولسا-دا
موًديميليك يانيپ دوُراسيم گلدي
ييتنلره سالغیً برهسيم گلدي
دوًیبوًندن ظلوُلماتي اوراسيم گلدي
آيدينگليغیً اؤز اینامدا
گؤرهسيم گلدي
«توًملوًگينگ تِرسينه شم بولدوُم»
شاعر عبدالقهار صوفيرادينگ شعريني ايلكينجي گزِك راديودان اشيديپديم. سونگ سونگلار، «ستّار سوقي»، «عيدي اونق»، «قربانگلدي آهونبر»، «نازمحمد پقه» يالي استاد شاعرلارينگ اوتورشيغیًندا اونوُنگ اؤزي بيلن ياقیًندان تانيشديم.
شوندا، عبدالقهارينگ شعري همّأنينگ اونسوني اؤزونه چكيپدي.
عبدالقهار 1344-نجي ییًلدا، «ايمر محمدقلي آخوند» اوباسيندا دوًنیأ ايندي. باشلانغیًچ اوقوُولاريني، اؤز اوباسيندا باشلادي، سونگ گنبدقابوسا باريپ اورتا مكدبيني شول شهرده قوُتاردي. ديپلمدان سونگ تهرانينگ معلم تربيهلهيأن مركزينه اوقووا گيريشدي. شوندان بأري اول معلمچيليق كأري بيلن مشغوللانيپ گليأر. اول معلمچيليق كأري بيلن قابات 1372-نجي ییًلدا گنبدقابوسينگ «پيام نور» آدينداقي يوقاري اوقوو جاييندان پارس ديلي و ادبياتينينگ ليسانس مدركيني-ده آلدي.
عبدالقهار، يتگينجِك اوغلانقا، آتاسينينگ شعرلاريني اشيديپ، شعره مايل بوليار. اول اؤز قوشغیًلارينينگ بيرينده آتاسينينگ شاعرچيليغیًنا اشاره اديأر:
سن عالمدينگ، سن بلتدينگ، توركمنينگ گچميشينه
قان غضبلي سؤوشلرنه، ينگيليش - ينگيشينه
ياشليغیًنگدا قوشغیً دوزدونگ، سينالاردا جايي بار
سن بييكدينگ بو دوًنیأده ديييپ بولماز تايي بار
اول آتاسي مرحوم بولاني حقدا دوزِن آغیًسيندا بو مسئله اشاره اديأر. بيله دانا آتادان، شاعر اوغول تربيه تاپماغیً گنگ زات دأل.
عبدالقهار، ياشليغیًندان كلاسيك شاعرلارينگ اثرلري بيلن تانيش بوليار و كمكمدن الينه قلم آليپ، شعر دوزمأگه باشلايار.
اول ايلكينجي گزِك 1371-نجي ییًلدا «دانگ نملي گؤزوم» دييِن قوشغیًلار ييغیًنديسيني 50 صحيفهده اؤز دوستلارينينگ آراسيندا يايراتدي.
عبدالقهارينگ شعر دپدرينه گؤز آيلاسانگ، اونونگ شعرينينگ نأهيلي اؤسنديگينه حيران قاليپ دوُريارسينگ. اونونگ شعرده، اؤزونه مخصوص يولي بار. اونونگ شعرينينگ ساده و سويجي بياني بار. اول اؤز شعريني، خلقیًنگ پيدالانيان سؤزلري بيلن بزأپدير. اونونگ شعرينده، گؤنگلرده گؤزلِنيأن عیًشغینگ اثرلريني گؤروپ بيلرسينگ:
دانگ نملي گؤزوم يالبارادير يارا هميشه
گؤركأنه گؤزِل سن مني سؤيسنگ نه گؤزِلليك...
و يا: « عاشیًقام من بير خدايا، اويلانيپ چیًقديم دوزه... ».
گؤرونگ شاعر، حضرت رسولي(ص) نأهيلي وصف اديأر:
بهار سنگ عیًشغینگدان گؤركي گيهسي
دوًنیأ بو عشق اوًچین قوُرالدي گرِك
اونونگ كلاسيك شاعرلاريميزي وصف اديشي-ده اويتگهشيك:
مختومقلي فراغیًنينگ وصفيندا:
توكهنِكسيز توم گيجأنينگ دانگي بار
حق نورينينگ يالقيميدير پيراغیً
گؤزباشيدير اِنچِمه دانالارينگ
هم بو دوًنیأميزينگ گؤركي چيراغیً
«پيراغیً حقدا»
ملاّنفس بارادا آيديار:
عشق مُلكينينگ شاسي سن،
سؤيگي محبّته
ـ چاییًلان ـ
قوشغی ًلارينگني
هر بير كلّهسينده
ـ کوًی بولماديق هم
اشيدن-ده اوقان-دا
شو كلّهسيها: کوًیلهنیپريأر، بلكي قيزماليراق گيدیپرمهگي
مجنون كیپي، داغلارا طاراپ، یوًزلهنیپرمهگي
يا-دا طاهیر دهيين، باغلارا طاراپ
بارماغیً آخمال.
«عشق مُلكينينگ شاسي»
اونونگ وصفي شعرلاري، دورلي موضوعلارينگ تؤوِرِگينده آيلانيار. «كومّديم» دييِن، شهريني وصف اديأن شعرينه سر سالايلينگ:
مونگ ییًلليق تاريخي باشدان گچيرن
قابوسدان ياديگأر قالان كومّديم
شونچا عصر ياشا بيلدينگ ياشا سن
شُهراتي عألِمه دولان كومّديم
«كومّديم»
اونونگ وصفي شعرلاريندا، تركمن گلين قيزلاري، مرد قوچاقلاري، وطن سؤيگوسي، شهيدلرينگ شان-مرتبهسي و طبيعتينگ گؤزلليگي يانگلانيپ دوُر.
اونونگ نأزيك دوُيغولاري «اي يورك»، «آچ گؤزونگي»، «دينگه ذهينيمده»، «بييكلرينگ باش اوجوندا» و بيلهكي قوشغی لاريندا كأنرأك گؤرونيأر:
دينگه ذهينيمده
جننِتي گؤردوم
حوًیرلري بيلن
قانداريلان ياپلار، گوًللري بيلن.
«دينگه ذهينيمده»
و يا:
گؤزلرينگ قيريندا يول ياساپ دورلار
نچوًن غاما باتيپ سينگ اي یوًرِک
خزان يلي اوُرموش دوًنیأنگه مگر؟
«اي یوًرِک»
و ينه:
بو گوًنلر قيش یوًرِک يازي کوًیسهيأر
بهار دهي اؤزونگي گوًله بزأنگده
هايقيراسيم گليأر دوستونگ من ديييپ
يايي قيييپ كيرپيك مانگا گزأنگده
«سؤيگأ بؤلِكلر»
نأشهكشلري كأيهمك، بوليان واقالارا و قالينگا تنقيدي باقيملاري، اونونگ كؤپچوليگيميزينگ قیًنچيليقلارينينگ يانيندان يؤنه گچمهيأنديگينه شاياتليق اديأر.
نأشهكشلر بارادا:
هرويين دير عيالينگ، يولداشام ناس دير سانگا
اگر نأشأنگ قاچايسا، بو دوًنیه ياس دير سانگا
«نأشهكش»
قالينگ حقدا:
بير گوًلونگ ديليندن اشيتديم شيله: قالينگ آدلي بير بلادان من كؤيدوم
«آغاران ساچلار»
اونوُنگ تنقيدي شعرلاريندان «سيغیًر ساتان» قوشغوُسي، اوقيجيلارينگ يورِگيندن توُرسا گرِك:
قونگشيلارا سيغريمی ساتجاق دييِمده
سارغیًت اِت-ده دلاّل گتير دييديلر
شوندان سونگ دؤكولدي دوُردي دلاّللار
بيزلرينگ آلجاغميز سيغیًر دييديلر
و...
موضوع تايدان عبدالقهارينگ شعرلاريني كؤپنگرأك گؤزدن گچيرسك، آيدارا-دييهره گوررونگ كأن. يؤنه اوني باشغا بير فرصته قويمالي بولياريس.
بيز بو سؤزباشينگ ایًزيندا اونوُنگ شعرينينگ «اؤلچهگي» و «قالبلاري» بارادا هم دوروپ گچمكچي بولياريس.
دوًنیأ شعرينده هر دورلي قوشغیً سيستماسي بار. تركمن قوشغیً دوزمهگي «بارماق سيستماسي» (وزن هجايي) اصوللارينا اييِريأر.
عبدالقهارينگ شعريني بارلاپ گؤرِنيميزده اونوُنگ شعري، بارماق سيستماسيندا 8، 11، 14 و 15 بوغوُنلاردا آيديليپدير.
سكيز بوغوُنلي:
نيچه عاشق گليپ گچدي
حق عیًشغیندان شراپ ايچدي
دوًنیهسينه كپن بيچدي
عشق اوًچین جان فدا بولدي
«جُدا بولدي»
اون بير بوغوُنلي:
دور داميليان بارماق قوللار سيزده بار
گوًل اولكأمينگ گلينلري قيزلاري
«گلين قيزلار»
اوندؤرت بوغوُنلي:
دوستلار ياغشيدان ياغشي، بولسا بير گوًن زامانا
خوش هوادا دِملهنيپ، گزسك اِسن-آمانا
اِركينليگينگ آوازي، حؤزير برسه بوُ جانا
آيدينگ يولا قارالسا، باش بريلمهسه خانا
پارلاسا اركينليگيم، يان برمهسه دوُشمانا
«پارلاسا اركينليگيم»
اون بأش بوغوُنلي:
چاغیًرار من اِي سني زیبا بهاریستانا گل
دييهرين گل دوغري يولا حقا یوًز توتمانا گل
اؤزينگي دوًنیأگه بنده قیًلماغیًن اِركانا گل
ديمهرين «مستانا گزمه» يؤنه دوغري يانا گل
«دوغري يانا گل»
شعر دوزمهگينگ «بارماق سيستماسي» بارادا كأنرأك معلومات آلار دييسهنگيز، بوُ اوُغوُردا يازيلان كتابلار و مقالهلارا باقمالي بولارسينگيز.
شاعرينگ شعر قالبلاري، بيزينگ كلاسيك شاعرلاريميزينگ اصوللارينا اييِريأر، بير نأچه يرده اونوُنگ تركمن شعريّتينه قوشان تأزهليكلريني هم گؤروپ بيلريس.
اونوُنگ كلاسيك شاعرلاريميزا تابين قالپلاري، «مسمط»، «غزل»، «قطعه»، «مثنوي» و «رباعي» شكلينده يازان شعرلاريندان عبارت بوليار.
شاعر، سيلابيك سيستماسي بيلن كلاسيك قالپلاردا آيدان شعرلاريندان باشغا، اونوُنگ «آزاد شعرلاري» گوررونگه قويولامالي مهم زاتلارينگ بير بولوُپ دوُريار.
آزاد شعرلار، ايران تركمن شاعرلارينينگ طاراپيندان، كأن قارشي آلينان دألدير. عبدالقهارينگ آزاد شعرلاري، ترتيپ و دوزگوًن بيلن آيديلانسانگ، تركمن خلقیًنينگ آراسيندا اؤزونه جاي آچار اؤيديأرين. اونوُنگ آزاد شعرلارينينگ هر بير سطري، بؤلك بوغونلاردان عبارت بوليار و كأ اولارينگ آراسيندا قافيه هم ساقلانيار. مونونگ اؤزي اونوُنگ بو هيل شعرلارينا، مخصوص هنگ بريپ، اشيديأني شعرينه قولاق آسماغا هؤوسلنديريأر:
سر اِديأرين آسمانا (7 بوغوُن)
بير گؤزومدن نالا (6 بوغوُن)
بير گؤزومدن بگنچ ياشي دؤكوليأر (11 بوغوُن)
آسمان گؤيه بزهنيپ دير (8 بوغوُن)
مرجنلري يالپيلدآشیًپ (8 بوغوُن)
گؤزلريمه گؤزِل بولوُپ گؤرونيأر (11 بوغوُن)
نه عجايپ گيجه بولدي من اوًچین (11 بوغوُن)
نه عجايپ گيجه بولدي بيز اوًچین (11 بوغوُن)
«بِييكلرينگ باش اوجوندا»
و...
آزاد شعرلارا، اركين و قاداسيز آيديليان شعر ديييپ آد برسك-ده، اونوُنگ شاعرينينگ سليقهسي و ذوقي اونگا آوادانليق قوشوپ بيلر.
عبدالقهارينگ آزاد و سيلابيك قوشغوُلارينينگ گوررونگ اِدِرگه جايي كأن. يؤنه بو ايشي اينديكي اوُلي كأرلريميزينگ خاطاريندا قويوپ، حأضيرليكچه شوُنگا قناعت اديأريس.
سؤزوميزينگ سونگوًندا بير نأچه زادي بللاپ گچمكچي بوليارين. بيرينجيدن تركمن شعرينينگ ايراندا آز اؤسمهگينينگ اوُلي سبپلرينينگ بيري، شاعرلارينگ آرا قاتناشيغیًنينگ يوقلوغیً اوًچین دير. اگر شاعرلاريميزنگ بير بيريلرينينگ قوشغیًلاريني اشيتسهلر و اؤز آرا مصلحتلاشسالار، اوندا تركمن شعري اؤسوپ گيدي برر.
شعر، ديل و مدنيّتينگ اؤسوشيني گؤركزيأر. شاعرچيليق دينگه سؤزلري بير-بيرينينگ يانينا گتيريپ، بوغوُن تايدان ميزان ديييپ، خلقه بير نأچه سامراما سؤزي تابشيرما دأل. شعر یوًرِکدن سيزيپ، اؤز آوادانليغیً بيلن یوًرِکلرده اوتورماليدير. شعرينگ سارغیًدي بولماليدير. شعر، یوًرِکلري قالقیًنديرماليدير.
شعري نأهيلي باشلاماق، نأهيلي يؤروتمك و نأهيلي قوُتارماق شعريّتده مهم المنتلرينگ بيري بولوُپ دوُريار. شاعر، شعريني كيملره آيديانيني بيلمهليدير. شاعر هايسي ديل بيلن آيتسا، شعري یوًرِکلرده اوتورجاغیًني بيلمهليدير. بو هيلي شاعرينگ شعرينه همه كيشي قايل بولار.
عبدالقهار شعرينده، خلقیًنگ سؤزلهيأن سؤزلريندن پيدالانيپ، اؤز دييجك زاتلاريني یوًرِکيندن سيزديريپ، يوركلرده اوتورتماغا باشاراندير. اونوُنگ، تركمن شعريني استادليق بيلن اؤنگه أكيتجهگينه و اونگا تأزهليكلر قوشجاغیًنا، و اؤسمهگينه سبپ بولجاغیًنا همّأميز اینانياريس.
بيز شو آرزولار بيلن، اونوُنگ «دانگ نملي گؤزوم» آدلي شغرلار ييغیًنديسيني سيز هِرمتلي ادیپات سؤيوجيلره هؤدورلهيأريس.
محمود عطاگزلي
تركمني را چگونه بنويسيم؟
( آنچه در بارة ی رسم الخط كتاب بايد بدانيم)
از آنجا كه زبان و ادبيات و بطور كلّي فرهنگ مردم تركمن از دين مبين اسلام تأثير پذيرفته و در طول تاريخ با آن عجين گشته است رسم الخط و الفباي اين زبان نيز بهتراست از الفباي اسلام و قرآن بيگانه نباشد، امّا اين گفته بدان معني نیست كه الفبايي مخصوص و متناسب باويژگي هاي زبان تركمني نداشته باشيم. در الفباي عربي حروفي هست كه بيانگر صداهاي مختلفِ متشابه می باشد كه بعضي از آن صداها در زبان تركمني وجود ندارد. به عنوان مثال حرف( S) در عربي به سه طريقة ی مختلف گفته و نوشته ميشود؛ يعني چون از نظر گفتاري و شنيداري با يكديگر تفاوت دارند(واج های جداگانه اند) فلذا از نظر نوشتاري نيز با يكديگر متفاوت هستند. امّا اين مسئله در زبان تركمني ديده نميشود و كلمههاي عربي كه داراي هر يك از انواع ( S) باشند باز به يك طريق گفته يا تلفظ ميشوند. همچنين آن كلمات در زبان تركمني از حالت اصلي خود به اصطلاح شسته و رُفته شده ، با قواعد گفتاري زبان تركمني هماهنگ گشته و از شكل عربي خود تغیير يافته است. با توجه به این موارد، براي الفباي تركمني از میان حروف متشابه ازنظر واج می توان تنها یک شکل را گزينش نمود. براي اين كار سري به نوشتههاي پيشينيان و معاصرين ميزنيم و متداولترين شكل را كه آنان در نوشتههاي خود براي كلمههاي تركمني به كار بردهاند انتخاب مينماييم. به عنوان مثال براي صداي ( S) از ميان سه شكل (ث ـ س ـ ص) شكل (س) را برميگزينيم چرا كه اين شكل در تمامي نوشتههاي معتبر متداول بوده و از نظر نوشتاري نيز سادهترين و متناسب ترين آنها می باشد. يك نكته را نيز در اين مورد بايد اضافه كرد و آن اينكه ما هر كلمه را چه اصیل و چه بر آمده از زبانهاي ديگر همه را يك كلمة ی تركمني شناخته و با توجه به فونتيك و قواعد زبان تركمني حتماً به همان صورتي كه تلفظ ميشود خواهيم نوشت و در زبان تركمني كلمه های عربي را از نظر علم اشتقاق و صرف و غیره (قواعد مربوط به زبان عربي) بررسي نخواهيم كرد بلكه اين بررسيها با توجه به قواعد دستوري زبان تركمني خواهد بود (البته از نظر تحقيقات علمي دربارة ی شناخت اصل كلمه و اينكه از كجاو كدام زبان آمده، مسئلة ی ديگري است)...
اگر ما در الفباي عربي متناسب باويژگيهاي زبان تركمني تغیًيراتي جزئي ندهيم و بخواهيم آن را همانگوًنه كه هست تحميل كنيم اين كار به نظر حقير نوعي بياعتقادي نسبت به استقلال زبان و ويژگيهاي موجود در آن خواهد بود و حتّي در دراز مدّت ميتواند زبان را تحت تأثير قرار داده از نظر گويش تغیًير دهد، و سبب ورود كلمات بسياري از زبان عربي شود.
در بارة ی مصوت ها نيز بايد گفت كه در الفباي عربي تنها سه مصوت بلند آ ـ او ـ اي وجود دارد كه شكل هاي كوتاه آنها نيز با علاِمت های فتحه و ضمه و كسره نشان داده ميشود كه اين تعداد مصوّت در مقايسه با مصوت هاي زبان تركمني (و در كل تركي) بسيار اندك است چرا كه زبان تركمني داراي نُه مصوت است و اين خود در استفاده از الفباي عربي براي زبان هاي تركي مشكلاتي ايجاد ميكند كه در كشورهايي كه تحت حكومت هاي غیر ديني هستند ملاحظه ميشود به سبب تناسب الفباي لاتين با اين زبان ها، از الفباي عربي روي گردان شدهاند كه اميد است با پيشنهاد متناسب سازي الفباي عربي براي زبان تركمني (تركي) آنگونه ممالك نيز به الفباي عربي ارج نهاده و از آن استفاده نمايند.
يادآوري يك نكته در اينجا لازم ميرسد و آن اينكه اگر چنانچه شكل اصلي كلمات از نظر نوشتاري در ميان مردم داراي قداست باشد و نوشتن آنها به همان صورت اصلي ضروري تشخيص داده شود. در اين صورت آن كلمه يا عبارت را با همان حروف اصلي (عربي) داخل گيومه یا به صورت برجسته ميتوان نگاشت اين عمل در ساير زبان هاو رسمالخطها نيز انجام ميپذيرد.
اكنون با اشكال مصوت ها آشنا ميشويم. زبان تركمني داراي نُه مصوت است كه به دو گروه نرم (زير) و سخت (بم) تقسيم ميگردد:
1- مصوت هاي نرم (پنج مصوّت): ( أ –َ /a )،( اِ -ِ ـه ه /e )،( اؤ ؤ/o )،( اوً وً/u )،( ایـ یـ ی ) .
2- مصوت هاي سخت (چهار مصوّت): ( آ ا/a )،(او و/o )،( اوُ وُ/u )،( ایـً یًـ ی/y ) .
در هر كلمه ی اصیل مصوت ها از يك گروه می باشند. يعني چنانچه اوّلين مصوت كلمهاي از گروه مصوتهاي نرم باشد، مصوتهاي بعدي كلمه نيز از مصوتهاي نرم خواهد بود ویا بالعكس.
علائمي كه براي تشخيص مصوت ها از يكديگر بر بالاي آنها گذاشته ميشود ( ـُ، ــً، ـَـ ، ...) را ميتوان تنها در بالاي مصوّتِ اول كلمه گذاشت و براي مصوت هاي بعدي ضرورتي براي گذاردن آنهاوجود ندارد. زيرا با توجه به آنچه گفته شد پس از آنكه دانستيم اوّلين مصوّت از كدام گروه (نرم ـ سخت) است، خواهيم دانست كه مصوت بعدي از چه گروه و به تبع آن كدام مصوّت می باشد. لذا ضرورتي به گذاشتن علامت در همه جاي كلمه ديده نميشود.
و امّا صامت ها، در زبان تركمني بيست وچهار حرف صامت وجود دارد.
پس براي نوشتن اين زبان از ميان الفباي عربي-فارسي حروفی را گزينش كردهايم (با توجه به شرايطي كه قبلاً ذكر گرديد) كه عبارتاند از:
«ب- پ- ت- ج- چ- خ- د- ر- ز- ژ- س- ش- غ- ف- ق- ک- گ- ل- م- ن- نگ- و- هـ - یـ».
البته هشت حرف دیگر نیز وجود دارد که مختص نوشتن کلمات دخیل عربی است. با این حروف کلمات اصیل ترکمنی وکلمات غیر عربی دخیل درزبان ترکمنی نوشته نمی شود. این حروف عبارتند از : «ث- ح- ذ- ص- ض- ط - ظ – ع» .
نشانهها: 1- ساكن: ـْ در نوشتار ترکمنی از آن بر روی صامت ها استفاده می شود.
2- تشديد: ـّ در كلمههاي تركمني از آن استفاده نمی شود.
3- مد : ــ مانند آ، او، ايـ ... (تنها در مواقع ضروري و دركلمات مبهم، از علامت مد يا كشیدگی صدا استفاده ميشود).
در پايان اميدوارم اين رسمالخط پيشنهادي مورد توجه بزرگان و اساتيد محترم قرار گرفته، رهگشاي فقدان يك رسمالخط واحد ميان ايرانيان تركمن گردد. در زير كلماتي به عنوان مثال براي هر مصوّت آورده ميشود:
1- أ: ألِم= عالم ـ جهان/ أشگأر= آشكار.
2- اِ: اِگيرمك= ريسيدن/ دِره= درّه.
3- اؤ: اؤلوًم= مرگ، فوت/ كؤك= ريشه.
4- اوً: اوًموًر= مِه/ سوًيجي= شيرين.
5- ايـ : ايگده= سنجد/ ايميت= غذا، طعام.
6- آ: آتا= جد ـ پدر/ آدام= آدم، انسان.
7- او: اوتاغ= اتاق/ اوتوُرماق= نشستن/ توي= جشن.
8- اوُ: اوُدغاشیًق= پي در پي/توُغ= پرچم.
9- ايًـ : ايًمتيًلماق= متمايل شدن/ ايًمارات= عمارت، بنا/ ييًرتيًجي= درنده، پاره كننده.
توضيحات و پیشنهادات:
1- ممكن است در خصوص همگون بودن شكل مصوّت «او ( O)» با صامت «و ( W)» و همچنين مصوت «ايـ ( i)» با صامت «يِ( y)» به نظر برسد كه جهت تشخيص آنها از يكديگر بهتر است علامتي بر روي يكي از آنها گذاشته شود. بايد گفت هيچگونه احتياجي بدين كار نيست به اين دليل كه جمع دو مصوّت در يك بخشِ كلمه محال است. «در هر كلمهاي تعداد مصوّت ها نشانگر تعداد بخش هاي آن كلمه است» ونيز صامت ها تنها با همراه داشتن يك مصوت ميتوانند بيان شوند و در غیر اين صورت قابل بيان نيستند. بنابر اين چنانچه اين دو شكلِ مشابه، در كلمهاي به دنبال هم آمده باشند، با توجه به موارد ذكر شده خود بخود متوجه خواهيم شد كه يكي از آنها مصوّت و ديگري صامت است. مانند كلمة «سوووُق» كه چوًن حرف اوّلِ بخش اوّل كلمة صامت است بنابر اين حرف دوم مصوت است و چوًن بخش اول با يك مصوت به پايان ميرسد بخش دوم كلمه روشن است كه با صامت ( W) آغاز خواهد شد (در زبان ترکمنی هیچ هجایی با مصوت آغاز نمی شود).
2- حروف صامت داراي ويژگي هاي متفاوتي از قبيل آوايي وبی آوا بودن(واکدار و بی واک) ، امتدادپذير وغیرامتدادپذیربودن هستند. در زبان تركمني بعضي از حروف صامتِ غیًر امتدادپذير گاهي به حالت امتدادپذير تلفظ ميشوند. يعني در اصل همان حروف غیًر امتدادپذيرند كه در شرايط خاص به امتدادپذير تبديل شدهاند. اين حروف عبارتاند از پنج حرف «ب، پ، ج، غ ، گ» كه با توجه به معني و سياق كلمه ميتوان تلفظ صحيح آن را تشخيص داد. در حالت امتدادپذير حرف «ب» شبيهِ امتدادپذير « V» و حرف «پ» شبيه امتدادپذير «ف» ]كه در اين هر دو نوع شكلِ لبي بودن حروف پابر جاست و مانند «و» و «ف» فارسي لبي-دنداني تلفظ نميشود [ و حرف «ج» به صورت امتدادپذير «ژ» و حرفهاي «غ» و «گ» نيز به صورت امتدادپذير تلفظ ميشوند. همانگونه كه در حروف «غ» و «گ» براي هر دو حالت (امتدادپذير و غیًر امتدادپذير) يك نشانه در الفبا بكار ميرود، براي هر يك از سه حرف ماقبل نيز می توان در هر دو حالت از يك نشانة ی الفبايي استفاده شود.
3- صداهاي « H» و « KH» در زبان تركمني در اصل يك حرف يا دو واجگونه می باشند. در ابتداي كلمه هميشه به صورت « H» تلفظ ميشود ولي در ميانه و آخر كلمات با تأثير مصوّت ما قبل خود (مصوّت غالب در ساخت كلمه با توجه به قانون هماهنگي اصوات در زبان تركمني) در گفتار تغیًير ميكند. يعني اگر نوعِ مصوّتِ غالب در ساخت كلمه از گروه مصوتهاي سخت باشد به صورت «خ/ KH» و چنانچه از گروه مصوتهاي نرم باشد شبيه «هـ/ H» تلفظ خواهد شد. با توجه به اين اصل در نوشتن اين صدا نیز می توان تنها از يك نشانة ی الفبايي استفاده کرد .
4- برای شکل حرف« نگ» که درآن دو نشانه ی الفبایی به کار رفته می توان از شکل « ن» به همراه یک سرکش استفاده کرد .
عبدالقهار صوفيراد
«محمّد» (ص)اوًچین
سانگا درِك سؤيگي ياتير یوًرِکده
«محمّد» سن یوًرِکلرينگ سولطاني
آقار سوُوي عاشیًق ميًقا دِنگيزه
سنگ عيًشغیًنگدا آقار داماريًم غاني .
گؤگوًنگ گؤزل گؤركوًن آي اِدر چِندان
آيديًنگليًغیً آي سنگ یوًزوًنگدن آلدي
گوًنديز آران آدام ديًنچ آلسين ديييپ
ساچلارينگ رنگكيندن گيجه ياسالدي .
هِر نأرسه بير زادي توُتوُنار دليل
پلِك جوًنبوًش تاپدي سنينگ آديًنگدان
بيلبيل گوًلي کوًیسأپ آيديًملار اوقار
مؤمینلر سايراشار سنينگ ياديًنگدان .
هايسي هاچان گوًلوًنگ گؤركي كؤپهلر
سَحِر واغتي چيًغ باساندا یوًزوًني
سنگ عیًشغیًنگ غوُرشاسا هِر بير يوًرِگي
دوًومه ياشلار سَحِر بزأر گؤزوًني .
دوُمان آلان، آلاس غوپاس دوًنیأده
ييتنلره دينينگ شام چيًراغ گؤيأ
بوُ مِنزيلدن آشماق يول، سنينگ یولوُنگ
گؤركأنه گوًل بيتن گؤزِل باغ گؤيأ .
اول اِدهِمينگ اوغلي ناتدي كؤشگوًني
منِم شِيدا سنينگ عیًشغیًنگدا نالان
كرِم لي بارانا منگزهيأ یولوُنگ
غارا بوُلوُت لارا ساليًپدير تالانگ .
كؤنگوًل غوُشوُم سندن تاپار آرامي
دينينگ تِشنه چؤلي غانداران ياغميًر
عیًشغیًنگ مِرهِم اِدر هِر بير ياراني
آنگسا حؤكمان غايدار راييًندان كافیًر .
گوًللر سنگ عیًشغیًنگدا گؤركوًنگ اِيهسي
بوُ عیًشق اِگر اؤلسه اؤلِردي یوًرِک
باخار سنگ عیًشغیًنگدا گؤركي گِيهسي
دوًنیأ بوُ عیًشق اوًچین غوُرالدي گرِک .
دوًردامیًلیان بارماق-غول لار
دوًر داميًليان بارماق غوللار سيزده بار
گوًل اوًلكأمينگ گلينلري غیًزلاري
مانگلاينگيًزدان بوُرچاق - بوُرچاق دِر داميار
گوًل اوًلكأمينگ گلينلري غیًزلاري .
زَحمِتينگيز اوًچین راخمات لار ياغیًار
ايشينگيزده هميشهليك يِنگيش بار
هوًنأرينگيز هِر گؤرهني جاديًلار
گوًل اوًلكأمينگ گلينلري غیًزلاري .
ايشدن آتانگ ياداپ اؤيه گِلنده
غوُوانيًپ هوًنرينگه آرما بِرِنده
داراق سازيًنگ ياداو غويماز بدِنده
گوًل اوًلكأمينگ گلينلري غیًزلاري .
سانسيز صیًپاتلي شآخیًر
گوًنشدِن هِم ييتيرأك قالاميًنگدا گوًيچ بار
يايديًنگ ايله كؤپ سيًري چيًن ذِكاواتلي شاخیًر ،
غوشغوُلاريًنگ آرنا دِي آقيار ايلي غاندیًريًپ
عیًشغیًنگ، عيًلمينگ اوجاغی كؤپ كِمالاتلي شاخیًر .
هِرنه دييسنگ آز بولار پيًراغی سن بارادا
بارديًر دوًرلي سؤزلرينگ بيز توًركمنلر آرادا
جانا شيًپا-اِم بولار گوًيچ بِرِر هِم اِرادا
آديًنگ ديري دير سنينگ اِي پاراساتلي شاخیًر
ياشاييًشدا چكيپ سن نيچه جِبري جِپاني
بوُ دوًنیأدن هیچ ماخال گؤرمأنديرسينگ وِپاني
ماغشوُق، بالادان جیًدا، بيليپ سن دوًنیه پاني
آيراليغیًنگ اِلينده ايًستيًقاماتلي شاخیًر .
ذوًرياديًنگدان بولمادي اوُزين اوُزاق ياشانينگ
يؤنه جانا جان غوشيان بارديًر بييك ديوانينگ
اِي كي سنينگ سؤزلرينگ «مِكاني سؤز حارمانينگ»
«جامي جاخان ناما» سن اِي كراماتلي شاخیًر .
سازانداميًز سؤزلنگه اِركانا سازيًن چاليار
دينگلأپ گوًنديز گيجهلر غوجالار هؤزير آليار
آزات سؤيِر ييگيتلر اوقاپ آياغا غاليار
ايًلخام قوُرآندان آلديًنگ اِي شاخاماتلي شاخیًر
اِي پيًراغیًم اؤزوًنگه هور هومسيني يار اِتدينگ
ظاليًم سوًتِمكأرلرينگ دوُرموُشيني تار اِتدينگ
ايلينگ يوووُز غیًشيًني ياز دِي لألهزار اتدينگ
«عبدالقهار» يازسا، سن سانسيًز صیًپاتلي شاخیًر .
باريًندا
كؤپ واغتيًمي غاپيًلليًقدا گچيرديم
حابارسیًز مِن كؤپ حاطانيًنگ باريًندا
اوي اِتمأني بوُ دوًزگوًنسيز جاخانا
حابارسیًز من زور جپانيًنگ باريًندا .
بوُ دوًنیأده نيچه اويناپ اوُتوُليار
تاقديًريًم نه بولسا دييهن لر هم بار
نيچه آق گوًن گؤرمأن میًدام گوًني تار
حابارسیًز من کِت هوُدانیًنگ باريًندا .
اِي ظالیًم سن بيل ماظلوُمينگ جاني بار
يالانچيًدا اونوُنگ آدام ساني بار
يوقسوُل یوًرِگينده كؤپ آرماني بار
حابارسیًز من باراندانينگ باريندا.
نيچهلر ياشار حالاوات بيلاني
نيچه داش یوًرِک لي ميًلغاپ گوًلمأني
غاريًپليق نيچيك ديیپ اوي هِم اِتمأني
حابارسيًز من باي ـ وُ ـ حانيًنگ باريًندا.
«عبدالقهّار» هِر كيمده بير توًیس صیًپات
بيري باخيًل بيری اِيلأر ساخاوات
هوُپ عاجاپ يول ايًسلام ديني عادالات
حابارسیًز من چوخ نادانيًنگ باريًندا.
نأشهكش
هِرويين ديًر عايالينگ يولداشام ناس ديًر سانگا
اِگر نأشأنگ غاچايسا بوُ دوًنیه ياس ديًر سانگا
تؤوهرهگينگ غاراليًپ اؤيوًنگ غاپاس ديًر سانگا
اوغوُل غیًزينگ آغلاديًپ غام توخموُن اِكسِنگ گرِک.
نأشأنگي تاپان واغتينگ غیًزيل تاپان غوُل يالي
يؤنه تاپماديق واغتينگ گؤزنگه گؤرنِن پوُل يالي
غاپي - غاپي آيلانيپ اؤيسوًز ايلسيز دوُل يالي
هِر نأكسينگ اؤنگوًنده اِپلهنيپ چؤكسِنگ گرِک.
بيلمأنديرسينگ غاديًرني هوشلوُق بيلن ياشامانگ
ايندي موًپليس گِداي سن بيتيريلمز هانتامانگ
بولارلار سنگ باشينگا دوُشمان عایال- ماشغالانگ
حايوانام سندن آرتيق آبرايينگ دؤكسنگ گرِک.
آرزوُو اِديپ اؤلوًمي بارچا زاتدان گِچرسينگ
ياشاييشدان دويوُپ سن اوغوُل- غیًزدان غاچارسينگ
يؤره مأگه حاليًنگ يوق هاشلاپ آغزيًنگ آچارسينگ
اير گؤزيندن غارريًييًپ ياش باشينگ سؤكسنگ گرِک.
«عبدالقهار» پند آل دييپ دِسسان يازدي شانينگا
پيكر اِديأن يوق سن اوًچین رَحمينگ اينسين جانيًنگا
هِر يتيشن گؤز تيكر نامیًسيًنگ هان ـ مانيًنگا
آر نامیًسينگ بيلمأني ايمانيًنگ دؤكسنگ گرِک.
مرد غوچاقلار
بير كيشي حاق يولوُنا مؤمین بولايسا بيگوُمان
دوًشسه آللا عیًشغیًنا برسه گركدير مال -وُ- جان
غیًشدا جؤوزادا اِليندن ظالیًم اِنگرأر ديیر آمان
جَهديندن دؤنِر دوُمانا غارا يِر هِم آسيًمان
قیًلارلار لرزانا گرچكلر زمين -وُ- هِم زامان
قیًلميشام من دِپدِر ايچره مرد غوچاقلارني بِیان.
مرد ييگيتلر جوشغوُن اِيلار گيرسه جنگ مِيدانينا
اِركلي ايلدير آرزوُوي اوي اِتمز اول هان- مانيًنا
چيًن غوچاق لار سايلانار شول گوًن سؤوِش ميدانينا
بير آللا دييپ هايقيريپ برمز آمان دوُشمانينا
قیًلارلار لرزانا گرچكلر زمين- وُ- هِم زامان
قیًلميشام من دِپدِر ايچره مرد غوچاقلارني بِیان.
گِر چوزوُش قیًلسا بير ايله غان ايچِن دوُشمانلار
دپهلنسه نامیًس - عارلار هِم دؤكوًلسه غانلار
شوندا ايل دادينا يتجك چين قوچاق مردانلار
حاقيقات ديري غالسين ديپ بررلر باش جانلار
قیًلارلار لرزانا گرچكلر زمين- و- هِم زامان
قیًلميشام من دِپدِر ايچره مرد غوچاقلارني بِیان
حاق اوًستوًندير دییه ن سِس لر يانگلانيپ دوُرسوُن میًدام
«اَلباطِلَ كانَ زَهوُقا» يازيًلميًش حاق كلام
باطيًـلينگ ترسينه سيًريًلسين ياراغلار اِلمیًدام
مؤمین غوُللار جان بررلر بوُيروُق اِدسه حاق ايًمام
قیًلارلار لرزانا گرچكلر زمين- وُ- هِم زامان
قیًلميًشام من دِپدر ايچره مرد غوچاقلارني بِیان.
اِي دوغانلار اؤلدي ديیمأنگ حاق اوًچین جان برهنه
اودلي گوًللانينگ اؤنگوًنده آچيپ غوُرساق گرهنه
اؤلوًمدن حووپ اِيلهمأني غوُجاغیًني سرهنه
بيلسهنگيز أرلر سؤوِش گوًن اِيلهمزلر ترهنه
قیًلارلار لرزانا گرچكلر زمين- و- هِم زامان
قیًلميًشام من دِپدِر ايچره مرد غوچاقلارني بِیان.
اِي دوغان
بير-ايكي سؤز آيدام اِگر تالانگچي دِستي بولماسانگ
ياغتيلانديًر بوُ گوًني باتميًش جاخاني اِي دوغان
حاقيًقاتا تشنه بولسانگ دوًنیه مِستي بولماسانگ
دوغري غوُر جِللات اوقوُن آتميًش جاخاني اِي دوغان.
دوًنیهده اونتؤردي گيجأنگ آيي دِي شؤلانگي ساچ
باغلاغیًن كين هِم غاضاپ مَهِر - وُ– موُخاپبت بابين آچ
ياغشي ايشه باغلا بيلينگ، پيس غیًليقدان داشا غاچ
هیممِت اِيله قیًل اويا ياتميًش جاخاني اِي دوغان.
ياغشي بولسانگ گلهجِكلر سانگا برجك ياغشي نام
ظالیًما باش اِگمه، دي؛ لپبِِِیک بوُيرسا حاق ايًمام
ايچرينگه ايلينگه سن گؤز غولاق بول اِلمیًدام
اوًيدگهديپ غوُر بوُ سونگا چاتميًش جاخاني اِي دوغان.
دوغري يانا گل
چاغیًرار من اِي سني زیبا باخاريًستانا گل
دييهرين گل دوغري يولا حاقا یوًز توُتمانا گل
اؤزوًنگي دوًنیأگه بنده قیًلماغیًن اِركانا گل
ديمهرين «مستانا گزمه» يؤنه دوغري يانا گل.
اِي رپيغیًم بير هوُدانينگ آياتيًن يازميًش كيتاپ
شوندا گِر ايمان گتيرسنگ دیير گلر روُزي حیًساپ
موُندا بأش گوًن ياشاييپ بارسانگ گركدير غايتالاپ
شِيطانينگ اوغروُندان آيريًل ايندي آدام سانا گل.
ياراتدي تانگري سني تأ اِيلهسين بير ايًمتيًخان
ديیمهگين بوُ دوًنیهدن سونگ غوُم بولار من بيگوُمان
اويلانيپ گؤر بوُ جاخانا يوقموُديًر دوًزگوًن سالان
ترس اوُغوُردان داش غاچيًپ دوستوُم حاقي حاقلانا گِل.
«عبدالقهّار» دوست اوًچین حاط لار يازيًپ قآغیًز یوًزه
عاشيًغام من بير هوُدايا اويلانيپ چیًقديم دوًزه
ايكي یوًزلي پيس نييِِِت، يايلار چیًقار بير گوًن یوًزه
مِنگزش بولما ايًسلاما اِيسِم چيًن موُسوُلمانانا گِل.
جیًدا بولدي
نيچه عاشیًق گليپ گچدي
حاق عیًشغیندان شراپ ايچدي
دوًنیهسينه كِپِِن بيچدي
عیًشق اوًچین جان پیدا بولدي.
سؤوِش مِيداندا مِردانا
ساليپ دوُشماني لِرزانا
عیًشق شرابدان غانا - غانا
اولانگ بورجي اِدا بولدي.
نيچهلر بولدي شَهينشا
نيچهلر ديیديلر آللا
نيچهلرگه دوًنیه همرا
نيچهلر هِم گدا بولدي.
آرزوُووُم دوًنیهدن اوًزسِم
حاقيًقات دنگيزدهیوًزسِم
صوپوُليق هوًنجوًسين دوًزسِم
دييهن بير سِس نِدا بولدي.
اوتوُريپ اويلانيًپ گؤروًپ
عاقیًل مِيدانيًندا يؤروًپ
«عبدالقهّار» ايلين گؤروًپ
صوپوُليًقدان جیًدا بولدي.

